کتاب چگونه میتواند مفید واقع شود
کتاب چگونه میتواند مفید واقع شود
همانطور که مشهود است در بخش های قبل از فواید کتاب، سر عت ومکان مطالعه و…گفته شداما ایا تاکنون هنگام خواندن کتاب دقت کرده اید چقدر از مفاهیم وموضوع را در ذهن خود خلاصه می کنید؟ در این قسمت کمی از تلخیص کردن و نات خلاصه نویسی را خواهیم گفت.
۱۱ـ تلخیص مطلب
تلخیص کتاب و مقاله مهارت ارزندهای است که با تمرین پیشرفتمیکند. مهارت یافتن در خلاصهنویسی به شما کمک میکند تا مطالبی راکه میخواهید یاد بگیرید و حجم مطالب را به میزان کمتری که قابلیادگیری است کاهش دهید. خلاصهنویسی، خود به خود شما را بهتصمیمگیری راجع به موارد مهم و غیرمهم وادار میسازد و به شماکمک میکند تا از اتلاف وقت و نیروی خود که صرف مطالعهیبینتیجه و سرسری میگردد، بپرهیزید.
۱/۱۱ـ ده نکته درباره خلاصهنویسی :
۱ـ به طور آگاهانه تصمیم بگیرید تا میزان اطلاعاتی را که میباید یادبگیرید کاهش دهید. به خصوص وقتی با کتابهای درسی سر و کاردارید، هدف شما باید بیرون آوردن نکات مهم کتاب باشد که درآینده بتوانید از آنها به جای متن کتاب استفاده کنید.
۲ـ طوری برنامهریزی کنید که بتدریج بتوانید از خلاصهنویسی های خودبه جای مطالب و منابع اصلی استفاده کنید. خواندن یک خلاصهنسبت به خواندن چندین صفحه از متن اصلی زمان بسیار کمتریلازم دارد؛ با این وجود حجم فعالیت ذهنی شما برای نوشتن خلاصهبه همان نسبت بزرگتر است. خلاصهها را طوری بنویسید که تمامنکات و مفاهیم اصلی را که انتظار میرود فراگیرید، دربرگیرند.
۳ـ با نگاهی به یک صفحه از یادداشتهای خود (یا یک صفحه از یککتاب) سه نکته مهم بیابید. ببینید کدام سه نکته در آن صفحه مهمتراز بقیهی نکات هستند. به این معنا که کدامیک ممکن است از شماخواسته شود. یا روزی به کار آید. این سه نکته را در حد امکان ـ دریک عبارت یا یک جمله و به طور خلاصه بنویسید.
۴ـ خلاصهها را به صورت نمودار تنظیم کنید. به طور مثال در حالی کهکتاب میخوانید و یادداشتهای خود را مرور میکنید، یک بیضی دروسط یک کارت یا کاغذ رسم کنید. داخل بیضی موضوع یا یکسؤال بنویسید. سپس خطهایی از بیضی منشعب کنید و فقط یک یادو کلمه در انتهای هر خط بنویسید به طوری که یادآور جنبهها ومسایل مهم مربوط به موضوع باشند.
۵ ـ با استفاده از چنین نموداری یا با تهیه فهرستی از نکات مربوط بهموضوع، مطالب را به ترتیب تقدّم و تأخّر در آورید. بررسی کنیدکه اولین نکته مهم کدام است و دومین و غیره. یک خلاصه خوبباید فقط نکات مهم را در برگیرد ـ خلاص شدن از شر نکات کماهمیّت، قدم مفیدی در راه تهیه یک خلاصه مؤثر است.
۶ـ خلاصههای قابل حمل تهیه کنید. تا امکان استفاده از آنها در همه جاوجود داشته باشد. استفاده از یک کتابچهی جیبی یکی از راههاست.پیشنهاد دیگر استفاده از کارتهای فهرستی است. خلاصهها را به طورمشخص و مرتب فهرست کنید به طوری که به راحتی بتوانید یکخلاصهی خاص را پیدا کنید.
۷ـ تمرین کنید تا بتوانید از خلاصههای خود استفاده کرده، برخیجزئیات خوب مربوط به موضوع را دوباره بسازید. متن خود را بامتن اصلی مقایسه کنید و ببینید چه مطلبی را از قلم انداختهاید. سپسچند کلمه دیگر به خلاصه خود اضافه کنید تا مطمئن شوید دفعه بعدقادر خواهید بود تمامی مطلب را مانند متن اصلی به خاطر آورید.
۸ ـ خلاصهی خود را با خلاصه دیگران مقایسه کنید. طبیعتاً همهآنهامتفاوت خواهند بود. اگر خلاصهها را رویهم بگذارید خلاصهکاملی خواهید ساخت. سعی کنید ببینید خلاصهی چه کسی از همهبهتر است و از وی راههای خلاصهنویسی را یاد بگیرید. هر تعداد ازراههایی را که میتوانید به کار بندید، به کار بسته، ببینید کدام راهبهتر است.
۹ـ هنگامی که مقاله یا گزارش خود را با یک خلاصه خاتمه میدهید بهخاطر داشته باشید که این خلاصه آخرین مطلبی است که بوسیلهاستاد شما خوانده میشود. شاید لحظهای قبل از تصمیمگیری راجعبه نمره کار شما. بنابراین خیلی مراقب این چنین خلاصههایی باشید واز لحاظ کیفی آنها را غنی کنید.
۱۰ـ وقتی خلاصهای از مقالات یا گزارشها تهیه میکنید. مطمئن شویدکه خلاصه شما مربوط میشود به عنوان مطلب یا سؤالی که با آنخلاصه راشروع کردید. ازتکرار اصلمطالب از قسمت اصلی نوشتهخود اجتناب کنید. فقط نتیجهگیریهای خیلی مهم را تکرار کنید.
۲/۱۱ـ تعریف تلخیص :
تلخیص
در لغت به معنای خلاصه و مختصر کردن است و در معنیاصطلاحی و مورد نظر ما،
عبارت است از:
«بیان مطالب اصولی و اساسی و مهم
یک مأخذ یا مدرک درمختصرترین شکل ممکن، به گونهای که در هدف و پیام متن
اصلی آنخدشه و تغییری وارد نشود؛ و به تعبیر یکی از نویسندگان: تلخیص،عکس
۴*۶ را ۴*۳ نمودن است.»
۳/۱۱ـ اهداف تلخیص :
الف ـ امکان مجدد مطالعه و مرور مطالب یاد داشت شده.
ب ـ صرفهجویی در وقت و جلوگیری از اتلاف آن با مطالعه مطالبمهم فشرده شده.
ج ـ کمک به حافظه و جبران فراموشی.
۴/۱۱ـ شرایط تلخیص :
تلخیص،
از شرایط و اصول خاصی برخوردار است که رعایتنکردن و به کار نگرفتن هر یک
از آنها در عمل، ممکن است کارتلخیص را با دشواریها و مشکلاتی روبرو سازد.
این شرایط و اصول عبارتند از:
الف ـ اختصار: در تلخیص باید از آوردن کلمات مترادف وجملههای معترضه و… خودداری و جان کلام را یادداشتکرد.
ب ـ وضوح و روشنی: عبارات چکیده باید گویا، زیبا، ساده، روانو از وضوح و روشنی برخوردار باشند. نتیجه، پیام و هدف متنبه خوبی بیان شود؛ البته به کارگیری اصطلاحات علمی و خاص،منافاتی با این موضوع ندارد.
ج ـ صحت و درستی: هم از لحاظ رعایت قواعد دستور زبان وعلامتگذاریها، و هم در بعد محتوی و اسناد، امانت و صداقتدر چکیدهنویسی مراعات شود.
د ـ حفظ انسجام و وحدت مطالب: چون تلخیص، پیراستن وحذف مطالب زاید و غیرضروری و آراستن چکیدهدربرگیرندهی نکات مهم و اساسی متن اصلی است، بنابراین بایدمطالب و فرازهای انتخابی، پس از برداشت و یادداشت بایکدیگر، انسجام و وحدت داشته و از پیوندی منطقی و اصولیو متناسب با اصل نوشته برخوردار باشند، تا خواننده را هنگاممطالعه دچار تشویش و سردرگمی نکنند.
ه ـ دقت در فهم و درک مطالب: برای رعایت امانت در نقل و یافتننکات اساسی و کلیدی.
به کارگیری علایم اختصاری و استاندارد: مثلاً ص = صفحه،ج = جلد، ف = فصل و…
ز ـ پرهیز از اعمال نظر شخصی: و دوری از گرایشات سیاسی،فکری و … . البته روشن است این نکته با نقد و نقّادی منافاتیندارد؛ اما این کار میتواند در پایان هر صفحه، یا فصل یا بخش یاانتهای چکیده بهصورت جداگانه و کاملاً مشخص انجام پذیرد.
۵/۱۱ـ شرایط تلخیص کننده :
خلاصه نویس در صورتی در کار خود مؤفق خواهد بود که دارایویژگیها و خصوصیات زیر باشد: الف ـ آشنایی به موضوع، ب اطلاعاز شرایط، شیوهها و مراحل تلخیص، ج ـ آگاهی به دستور زبان فارسی،د ـ برخورداری از نشاط، دقت و صبر.
۶/۱۱ـ شیوههای تلخیص :
الف ـ شیوهی مستقیم و عینی: در این روش، خلاصهی مطالبیک متن یا نوشته «عیناً» و «مستقیماً» و بدون کم و زیادی و یا دخل وتصرفی در چکیده آورده میشود. این شیوه وقتگیر است.
ب ـ شیوهی استنباطی و برداشتی: در این شیوه، چکیدهنویسعین کلمات نویسنده را نقل نمیکند؛ بلکه برداشت و استنباط خود را ازمتن اصلی یادداشت میکند. مشکل در این نوشته، احتمال خطای فرد ازمنظور نویسنده است، اما باعث صرفهجویی در وقت میشود.
ج ـ شیوه استشهادی و تلفیقی: این روش، تلفیقی از هر دو روشاست. شاید این روش، بهترین نوع تلخیص باشد؛ زیرا هم مستند است وهم صرفهجویی در وقت است.
۷/۱۱ـ مراحل تلخیص :
تلخیص دارای مراحل مختلفی است که رعایت آنها در عمل، نتایجسودمندی را به همراه خواهد داشت. این مراحل به ترتیب عبارتند از:
الف ـ تعیین هدف، شیوه حجم و خواننده تلخیص : با توجه بهاهداف و شیوههایی که برای تلخیص گفته شد، رعایت ایننکات، در کیفیت و کمیت آن تأثیر خواهد گذاشت.
ب ـ مطالعهی اجمالی متن و نوشته : رعایت این مرحله باعثمیشود تا طرح و چارچوب و تصویر کلی بحث در ذهنچکیده نویس نقش بندد و زمینهای برای مطالعهی تفصیلی وعلامتگذاری که از مراحل بعدی تلخیص است، فراهم گردد.
ج ـ مطالعه تفصیلی و انواع علامتگذاری متن : این کار باعثتشخیص مطالب مهم و نکات اساسی از مطالب زاید وغیرضروری متن میشود و باید با مداد اگر کتاب متعلق بهخودتان است علامتگذاری شود. این مرحله، مهمترینمرحلهی تلخیص به شمار میآید که عدم توجه به آن، نتایجمطلوبی در چکیده نویسی به همراه نخواهد داشت.
د ـ برداشت و یادداشت : = فیش نویسی یادداشت برداری شاملمطالب اصلی و نکات مهم علامتگذاری شده میباشد کهبراساس روشی که در تلخیص انتخاب شده است صورتمیگیرد. این روش را در بخش «یادداشتبرداری و دستهبندیمطالب» به اختصار خواهیم آورد.
ه ـ مرور و تطبیق چکیده : با اهداف کنترل علامتگذاری، املایکلمات، ضبط صحیح مطالب، رعایت قواعد دست نویسی وآیین نگارش، ارائه صحیح افکار و اهداف نویسنده، حذفمجدد مطالب زاید و غیرضروری، و… این مرحله، به تمرکزکافی و دقت وافی و صبر و حوصلهی بسیار نیازمند است.
و ـ تنظیم و تدوین چکیده : باید از تقدّم و تأخر مطالب و تنظیم وتقسیم عناوین اصلی و فرعی و پیوند فرازهای انتخابی و خلاصهشده و ارتباط منطقی و متناسب آنها با متن اصلی تنظیم گردد.
ز ـ ذکر مأخذ، شیوه و تاریخ تلخیص و نام چکیده نو